Als politicus Geert Wilders uit zijn gepantserde BMW stapt, staan er meteen vier brede mannen klaar strak in pak en met ‘oortjes’ in. Ze gaan met hun rug tegen hem aan staan. Onverstoorbaar kijken ze om zich heen, als een horde journalisten zich op het onafhankelijke Kamerlid stort voor de ingang van McDonald’s bij winkelcentrum Leidsenhage.

Cameramensen drukken camera’s in Wilders’ gezicht. Verslaggevers schreeuwen om aandacht. Schrijvende journalisten krabbelen driftig mee met de antwoorden op vragen die ze zelf niet hebben gesteld. “Meneer Wilders, wat is uw boodschap voor Brussel wanneer Nederland ‘nee’ stemt”, klinkt het in het Engels met een Duits accent.

Achter de camera’s en de schrijvende pers staan mannen met microfoonstokken. Ze hopen iets van de Limburgse woordengolf op te vangen. Dan is er nog een laatste ring, die bestaat uit de journalisten en cameramannen die graag vooraan hadden gestaan, maar voor wie geen plek was. Zij wachten tot Wilders begint te lopen waardoor ze een nieuwe kans hebben om oog in oog te komen met de ‘blonde Messias’, zoals een vrouw hem noemt.

Ze bekijkt het tafereel met andere bezoekers van het winkelcentrum. Veelal zijn ze beduusd van de heisa die het onaangekondigde bezoek van het bedreigde Tweede-Kamerlid oplevert. Tussen hen in staan nog acht ‘normale’ agenten.

Wilders wil in Leidsenhage biljetten van 180 euro uitdelen met als boodschap: ‘Nederland betaalt het meest, maar krijgt steeds minder te zeggen’. Hij krijgt nauwelijks een kans om ze daadwerkelijk uit te delen met alle journalisten om zich heen. “Hij is toch het gezicht van de Nederlandse neebeweging”, verklaart een Ierse journalist de aanwezigheid van de wereldpers.

Na twintig minuten besluit Wilders om een poging te doen om de bezoekers van het winkelcentrum te woord te staan. Hij zet koers richting markt. De hele kluwen komt in beweging: cameramannen lopen voor hem uit. Ze lopen, soms behendig, soms struikelend, achteruit. De rest loopt achter de voormalige VVD’er aan, almaar vragen stellend, nog steeds microfoons in zijn gezicht drukkend. Het zijn steeds dezelfde vragen, maar het lijkt Wilders niet te deren. Hij geeft kalm antwoord, terwijl hij om zich kijkt en glimlacht tegen het winkelend publiek alsof hij tijdens een wandelingetje in het park steeds bekenden tegenkomt.

Dan roept een man: “Hé Geert, hé Geert.” Wilders stapt op hem af en de hele stoet zwenkt met hem mee. “Gaat u voor of tegen stemmen?”, vraagt Wilders terwijl hij hem een flyer in zijn handen drukt. “Tegen natuurlijk”, straalt de man in de camera’s, waarop Wilders vriendelijk glimlacht en weer verder loopt. “Hij is echt, geen nagemaakte”, vertrouwt de man de microfoons toe.

Soortgelijke taferelen herhalen zich een aantal keer. Zo wil een vrouw met hem op de foto en vraagt een man een handtekening. Hier en daar schudden mensen minzaam met hun hoofd. “Wie denkt hij dat hij is? Brad Pitt? Zelfs de koningin wordt niet zo bewaakt”, klinkt het spottend.

Na ongeveer een uur is Wilders klaar met zijn rondje. Voordat hij weer in zijn auto stapt, gaat hij nog even met twee giechelende tienermeisjes op de foto. Tijdens zijn hele bezoek aan Leidschendam heeft hij hooguit vijftien flyers uitgedeeld. “Ach ja, het is ook meer een media-event”, verklaart een campagnemedewerker het minimale contact met de Leidschendammers.

En weg is Wilders, Leidschendam confuus achterlatend. Hij kwam, werd geïnterviewd, veroorzaakte een chaos en verdween. “Wie was toch die man?”, vraagt een vrouw aan haar man. “Geert Wilders. Net zo’n type als Pim Fortuyn”, antwoordt hij. “O”, reageert ze. Dan schuifelen ze naar de kraampjes van de markt. Boodschappen doen.

Hoe kan het dat tientallen ex-collega’s een advocaat in de arm nemen? Dat er collega’s ’ziek’ thuiszitten en dat het gros gefrustreerd rondloopt? Dat vragen ambtenaren, die anoniem willen blijven, zich af. Er moet een cultuuromslag komen, vinden ze.

Als ’treffend voorbeeld’ wijzen ze op een voorval van juni vorig jaar. Een grote groep medewerkers kwam bijeen om zorgen te uiten over de organisatie. Uit de notulen van die bijeenkomst blijkt dat een afdelingshoofd ’intimideert, fysiek geweld toepast, geen sorry zegt en zijn mening doordramt’.

De hoogste baas van het ambtelijk apparaat, gemeentesecretaris A. de Baat, reageerde in een brief: ’Ik heb het onderzocht en het blijkt dat er geen enkele grond voor de opmerkingen was.’ De ambtenaren: „Daarna zijn drie betrokken ambtenaren op non-actief gesteld en de chef mocht blijven. Kritiek wordt niet getolereerd. De Baat beschermt de afdelingshoofden, ook al zijn ze vaak incompetent.’’

De grootste problemen lijken zich voor te doen op de dienst Middelen, waar ook het gehekelde diensthoofd werkt. „Maar overal in het stadhuis zijn collega’s de sfeer beu,’’ zeggen ze. Volgens de gemeentewoordvoerder vind je dergelijke problemen terug bij elke grote organisatie. „Arbeidsconflicten kom je overal tegen, net als incompetente managers en mensen die klagen. Daarin is Rijswijk niet uniek.’’

,,Onzin’’, zeggen de ambtenaren. „Mede door de bezuinigingen en de ontslagen is de afgelopen jaren een situatie ontstaan waarin je niets durft te zeggen en waarin mensen worden overgeplaatst naar plekken die ze niet leuk vinden of die ze niet aankunnen. De leiding hoopt dat de mensen zélf opstappen.’’

Maar het is méér dan bezuinigingsproblematiek, benadrukken ze. „Tijdens de verhuizing naar het nieuwe stadhuis was er één goede leidinggevende. Maar die werd eruit geknikkerd toen hij weigerde om mensen een reprimande te geven, omdat hij dat niet nodig vond. Zo gaat dat hier.’’

‘Moskou is er een lachertje bij’

Het ene incident na het andere wordt opgerakeld, maar nervositeit overheerst. “Als dát in de krant komt, weten ze dat het van mij komt en ben ik mijn baan kwijt.” Zeven ambtenaren en oud-ambtenaren zitten in een kleine ruimte in een gebouw ergens in Rijswijk.

“We wíllen niet in de krant hoeven klagen, maar we weten niet meer waar we anders heen moeten.” Ze schilderen een plaatje van vriendjespolitiek, hielenlikkerij en intimidatie. “Moskou tijdens het communisme is er een lachtertje bij.” Ze behoren tot de achttien ambtenaren die de afgelopen week met de krant spraken om hun beklag te doen over ‘de sfeer van angst en wantrouwen’ binnen de muren van het Rijswijkse stadhuis. “Kritiek op het beleid kostte je je baan tijdens reorganisatie.”

Normaal gesproken opereren ambtenaren in de luwte van het politieke bedrijf. Buiten het gezichtsveld van de burger voeren ze het beleid uit dat door de politieke kleur van de de dag wordt uitgestippeld. De achttien zelfverklaarde klokkenluiders zijn trots op hun vak. Trots op het feit dat ze het volk mogen dienen. “Althans, zo was het altijd, we zijn tegenwoordig meer bezig met overleven. En de pers? Ha. De zin ‘voor het antwoord op díe vraag moet u bij de persvoorlichter zijn’, is zo’n beetje de eerste die we leren”, zegt één van hen. “Dat is goed, want we willen niemand voor de voeten lopen.”

Ze spreken over chefs die treiteren en een gemeentesecretaris die het steevast opneemt voor de leidinggevenden. “Toen een aantal collega’s bij de gemeentesecretaris, de grote baas, klaagde over hun chef werd er niet eens geluisterd. Ze kregen een waarschuwing of werden op non-actief gezet. Deze informatie valt niet te herleiden, want iedereen weet ervan.”

Ze hopen dat een recent rapport van de Arbodienst snel openbaar wordt. “Het móet haast wel dat daarin ons verhaal wordt bevestigd. Wellicht dat de politiek dan wél ingrijpt. We hebben de raadsfracties eerder al laten weten wat er speelt en toen gebeurde er niets. Het zou zo leuk zijn als we weer gewoon naar ons werk konden gaan.”

Uit een geheim functioneringsverslag blijkt namelijk dat sommige gemeenteraadsleden haar ‘geen goede burgermoeder’ vinden. ‘Ze staat niet boven de politieke partijen’ en bovendien ‘is ze niet altijd even vriendelijk naar de burgers’.

Vorige week lekte een onbekende medewerker op het stadhuis de inhoud van dit verslag naar de Telegraaf. Nét op het moment dat Van der Wel middenin de herbenoeningsprocedure zit. In die procedure moeten de raadsleden een aanbeveling sturen naar de commissaris van de koningin die vervolgens moet besluiten over een herbenoeming voor een nieuwe periode van zes jaar.

„Ik herken niets in het beeld dat nu is ontstaan,” klinkt het verbaasd uit de mond van R. Holsheimer-Wezeman, tot voor kort secretaris bij het hoofdbestuur van Humanitas, waar Van der Wel voorzitter van is. „Ze heeft een warme persoonlijkheid. En ik vind altijd dat ze tijdens een vergadering het belang van alle aanwezigen goed in het oog heeft. Ze is juist zeer betrokken.”

De bevestiging dat ze ook oog heeft voor burgers, zou gevonden kunnen worden in een interview dat onlangs verscheen in Van Mens tot Mens, het blad van Humanitas. Daarin uit Van der Wel haar zorgen over het feit dat ‘de overheid mensen steeds meer afknijpt’. „Je ziet het,” zegt ze in het interview, „bijvoorbeeld ook hier in Rijswijk. Steeds meer mensen gaan naar voedselbanken. Het gemiddelde inkomen is hier niet laag, toch is er stille armoede. Soms gaan ze naar de voedselbank Den Haag, uit schaamte. Dat heeft alles te maken met schuldproblemen en sociale uitsluiting.”

Ook in Warmond, waar Van der Wel het burgemeesterskunstje onder de knie kreeg, snappen voormalig gemeenteraadsleden niet waar de Rijswijkse raadsleden het over hebben. A. Lemmers (CDA) die haar zowel in de coalitie als in de oppositie meemaakte: „Ze heeft zich keurig gedragen toen ze als PvdA-burgemeester onze CDA/VVD-coalitie leidde.”Hij verwijst naar de tijd dat CDA en VVD het dorp levendiger wilden maken met bijvoorbeeld een supermarkt en een sporthal. De linkse partijen waren tegen.

„Toch kon Van der Wel de verleiding weerstaan om haar eigen PvdA voor te trekken in de debatten.” Lemmers vond haar zeer goed benaderbaar voor de inwoners van Warmond en ‘ik kreeg het idee dat ze haar werk zag als meer dan alleen maar lintjes doorknippen’.

Partijgenoot L. Labruyère, in die tijd burgemeester van het Zeeuwse Brouwershaven, een bevriende gemeente van Warmond, was destijds lid van het landelijke PvdA-partijbestuur. Uit die tijd kent hij Van der Wel. Hij wil geen oordeel vellen over haar huidige burgemeesterschap. „Maar ik weet nog dat ze binnen de PvdA gold als een frisse wind, omdat ze niet het standaardtype, ofwel, afstandelijke burgemeester was, wat je toen veel zag. Het was iemand die je nog wel een paar stappen zag zetten in de politiek.”

Zelf heeft Labruyère als burgemeester ook een herbenoemingsprocedure doorlopen. Hij zegt er niet aan te moeten denken dat zijn evaluatie op straat was komen te liggen. „Het geeft een pijnlijk en incompleet beeld. Het blijft onduidelijk welk gemeenteraadslid wat heeft gezegd. Ook weet je niet of die opvattingen breed worden gedragen. Ik denk daarom dat ze best wel kan worden herbenoemd.”

Ze was de klappen beu en al jaren wilde Samira haar man verlaten. Ze kon niet meer verdragen dat hij haar, haar dochtertje (5) en zoontje (bijna 3) sloeg. “Toen ze durfde weg te lopen met haar kinderen, kon geen instantie haar helpen omdat ze geen verblijfsvergunning heeft. Ze kon geen kant op”, zegt Mirjam (48) uit Leidschendam.

Vanaf het moment dat Samira bij haar man wegliep, drie maanden geleden, werd ze van de ene naar de andere opvang gestuurd. “Totdat ze naar de Pauluskerk in Rotterdam moest. Dat is een nachtopvang voor drugsverslaafden”, zegt Mirjam verontwaardigd. Ze besloot het drietal daarom in huis te nemen. Samira zit naast haar op de bank, met tranen in haar ogen.

Eigenlijk ging het twaalf jaar geleden al fout. Samira’s vader, die al 35 jaar in Nederland werkte, besloot dat het tijd was om zijn gezin over te laten komen. Voor zijn vrouw, drie zoons en drie van zijn dochters was het vrij eenvoudig om een verblijfsvergunning te krijgen. Voor Samira, toen 20, lag dat anders omdat ze meerderjarig was. Een poging om als student naar Nederland te komen strandde. Dus nam haar vader haar illegaal mee.

Toen het negenkoppige gezin was neergestreken in een driekamerwoning in Rotterdam, vulde Samira haar dagen met schoonmaken en koken. “Ik mocht van mijn vader niet eens de deur uit om boodschappen te doen. Hij is een erg dominante en strenge man. Ik gehoorzaamde.” Het gevolg was dat ze geïsoleerd raakte en Nederland vreemd bleef voor haar.

Haar vader huwelijkte Samira al snel uit om haar aan een verblijfsvergunning te helpen. “Of er sprake was van liefde? Je kan het beter wederzijds respect noemen”, zegt ze. Na een jaar werd ze door haar schoonmoeder, ‘een andere dominante factor in de islamitische cultuur’, bestempeld als ‘niet goed genoeg voor haar zoon’. “Dus moest ik weer naar mijn vader.”

Die was daar niet blij mee. Hij vond Samira ‘een slechte vrouw, schuldig aan het mislukte huwelijk’. Drie jaar lang zat ze thuis, totdat haar vader een nieuwe huwelijkskandidaat vond. Samira was 25 jaar, hij bijna dertig jaar ouder en weduwnaar met negen kinderen. “De gedachte van mijn vader was dat ik mooi voor die kinderen kon zorgen en dat ik dankzij dat huwelijk een verblijfsvergunning zou krijgen.”

Dat liep anders. Haar echtgenoot was van de oude stempel: zeer dominant. Na een maand kreeg ze de eerste klappen. “Hij had geen werk en was gokverslaafd. Ik moest geld voor hem regelen. Daarvoor moest ik naar mijn vader, want zonder papieren kom je niet voor een baan of uitkering in aanmerking. Gelukkig gaf mijn vader me soms wat geld.”

De rechter wees een aanvraag voor een verblijfsvergunning af omdat Samira’s man geen werk had. Hij zocht volgens Samira bewust niet naar werk, net zoals hij de post achterhield, ‘om me onder de duim te houden’. Samira ontdekte dat zijn eerste vrouw was weggelopen. “Dat was voor haar makkelijker omdat zij wél een verblijfsvergunning had.” Zij overleed kort daarna aan een ongeneeslijke ziekte. Een vrouw die wegloopt, dat zou hem niet nog eens overkomen. “Hij vond het wel best dat ik helemaal van hem afhankelijk was.”

Samen kregen ze twee kinderen, een jongen en een meisje. Ook zij werden volgens Samira door hun vader geslagen. “Hij verwaarloosde zijn gezin. Niemand kreeg aandacht, kleding of eten. Een zoon uit zijn eerdere huwelijk, toen 15, hing tot ‘s avonds laat op straat rond. Die is in de criminaliteit beland. Wat verwacht je anders als je vader je niet ziet staan?”

Ongeveer een jaar geleden ontmoette ze Mirjam. De Leidschendamse gaf toen Nederlandse les aan allochtonen in Rotterdam, ook aan Samira. Zij kon die lessen volgen omdat die op dezelfde school werden gegeven als waar haar oudste kind heenging.

“Veel Turkse en Marokkaanse vrouwen vertelden me over mishandelingen en onderdrukking en over de onmacht om weg te gaan”, zegt Mirjam. Ze weten vaak niets van Nederland. Waar moeten ze heen? Bovendien, áls ze al durven weg te lopen, dan nog is het moeilijk, want dat betekent dat deze vrouwen zich niet meer kunnen vertonen bij de familie.” Samira bevestigt dat: “Mijn man vermoordt me als hij ontdekt waar ik ben.”

Drie maanden geleden besloot Samira toch weg te lopen. Na vele hulpkreten bij de politie, GGD en de gemeente Rotterdam werd haar beloofd dat er opvang voor haar en haar kroost zou worden geregeld. “Toen ze de verhalen hoorden, zeiden ze dat ze, als ik mijn man niet zou verlaten, mijn kinderen zouden weghalen om ze onder toezicht van de Kinderbescherming te plaatsen. Omdat mijn familie mij niet wil helpen, zou er opvang worden geregeld.”

Maar dat viel tegen. Geen enkele welzijnsorganisatie kon Samira helpen omdat ze geen verblijfsvergunning heeft. “Daar is geen subsidie voor”, zucht Mirjam. Vanaf het moment dat ze Samira en haar kinderen in huis had, heeft ze constant overlegd met welzijnsorganisaties. “Het is toch te gek dat ík dit moet regelen?”

Uiteindelijk heeft de politie voor tijdelijke opvang gezorgd. Samira wil niet zeggen waar dat is, uit angst voor haar man. Een structurele oplossing, totdat Samira uitsluitsel heeft over een verblijfsvergunning, is nog niet voorhanden. Daar wacht ze nu op. Vol vrees. Want als de vergunning uitblijft, moet ze terug naar Marokko. Een land waar ze, ondanks twaalf soms helse jaren in Nederland, niets meer te zoeken heeft.

Uit privacy-overwegingen zijn de namen van de betrokkenen gefingeerd.